post

«روش ارزیابی مشارکتی روستایی؛ انسان‌شناسی روستایی» عنوان کتابی از منیژه مقصودی است که به تازگی توسط نشر علم، روانه بازار نشر شده است. در ادامه، مقدمه مولف را به همراه فهرست آن می‌توانید مشاهده کنید.

انسان‌شناسی روستایی یکی از شاخه‌های تخصصی انسان‌شناسی است که از زمان شکل‌گیری آن تا کنون تغییر و تحولات گسترده‌ای نموده. در این میان آنچه که بیش از پیش بر این تحولات تاثیرگذار بوده، نقد پروژه‌های توسعه و بدنبال آن به چالش کشیدن روش‌های تحقیق است. بنابراین روش‌های مشارکتی از جمله روش ارزیابی مشارکتی روستایی (P.R.A. Participatory Rural Appraisal ) از جمله پیامدهای تغییر و تحولات ذکر شده می‌باشد
چنین به نظر می رسد که تفاوت های روش شناسی میان دو حوزه جامعه شناسی روستایی و انسانشناسی روستایی وجود دارد. یکی از نکات کلیدی در تفاوت این دو حوزه متمرکز بر اهداف آنها می باشد. از جمله اهداف کلیدی جامعه شناسی روستایی برنامه ریزی در سطح کلان و برنامه ریزی برای روستاییان است،  در حالیکه در حوزه انسان شناسی روستایی شناخت ویژگی های فرهنگی روستا بیشتر مد نظر می باشد. مطالعات انسان‌شناسی روستایی در ایران با مونوگرافی های روستایی آغاز شدند و ادامه یافتند.
جامعه روستایی در طی چند دهه اخیر در سراسر جهان با تغییرات بسیاری مواجه بوده. در ایران نیز شاهد چنین تغییراتی هستیم، از جمله: مهاجرت های وسیع روستاییان به شهرها، تخلیه برخی از روستا ها از سکنه، تغییر کاربری های اراضی در سطح روستا، و غیره. بنابراین تغییرات در حوزه اقتصادی ساختار روستا را دگرگون نموده و به موازات آن تاثیرات عمده ای بر ساختار اجتماعی و فرهنگی گذاشته است. تغییر الگوی مصرف در زندگی روستاییان از جمله تاثیرات قابل تامل می‌باشد. وفور محصولاتی از کشور چین در خانه‌های روستاییان، به جای صنایع دستی همراه خود تغییراتی در زندگی روستاییان داده است. آیا تعاریفی که از روستا در دهه‌های گذشته در درس‌های جامعه‌شناسی‌روستایی و انسان‌شناسی روستایی ارائه می شد، همچنان قابل تکرار است.
با وجود چنین تغییراتی در زندگی واقعی روستاییان، چه تغییراتی در حوزه آکادمیک روی داده است؟ آیا این تغییرات در حوزه روش های تحقیق نیز مطرح شده است؟ آیا روش های جدید معرفی و به صورت کاربردی در کتاب های درسی مطرح می شوند؟
با توجه به مباحث اشاره شده از جمله نقد پروژه‌های توسعه و بدنبال آن به چالش کشیدن روش‌های تحقیق، نگرش به جامعه روستایی و روش تحقیق تغییر کرده است. در این فضای جدید روش تحقیق ارزیابی مشارکتی روستایی مطرح می‌شود و یکی از اهدف تحقیقات انسان‌شناسی روستایی می‌تواند بر توانمندسازی جامعه روستایی و برنامه‌ریزی با روستائیان متمرکز باشد. در این کتاب که مقدمه‌ای است بر انسان‌شناسی روستایی با تاکید بر روش تحقیق، به معرفی روش تحقیق ارزیابی مشارکتی روستایی از طریق دو مطالعه موردی می‌پردازیم.
اولین مورد مطالعه مربوط به چند روستا در کشور گینه است که به عنوان نمونه یک مطالعه کاربردی و دقیق روستایی انتخاب شده است. این مطالعه توسط شرکت بین المللی ریوتینتو به موازات فعالیت‌های معدن در گینه انجام شده است. نمونه دیگر مربوط به مطالعه 4 روستا در حوزه دریاچه اوان در شمال قزوین است. این مطالعه نیز از طرف دفتر سازمان پروژه های کوچک (UNDP SGP) انجام شده است.
با توجه به تجربه چندساله ام در تدریس درس انسان‌شناسی روستایی و به موازات آن تجربه تحقیقات میدانی در روستاهای واقع در استان های کردستان، چهار محال و بختیاری و نیز مناطقی مانند: ترکمن صحرا، اوان و بندرعباس چه به صورت تحقیقات شخصی یا تحقیقات اجرایی برای سازمان‌های دولتی و بین‌المللی به این نتیجه رسیدم که آموزش روش تحقیق مشارکتی روستایی برای دانشجویان  در درس انسان شناسی روستایی الزامی است.
دانشجویان با آشنایی و آموزش چنین روش‌هایی با سهولت بیشتری می‌توانند درک عمیق تری از جامعه روستایی بدست آورند و نیز جذب بازارهای کار به منظور مطالعات روستایی شوند. رشد روش‌های تحقیق مشارکتی در سازمان‌های دولتی از جمله جهاد کشاورزی و شهرداری و نیز سازمان‌های بین‌المللی از جمله سازمان پروژه‌های کوچک (UNDP SGP) نمونه‌هایی از این مراکزاند.
شرکت بین‌المللی ریوتینتو (Rio Tinto)، متخصص پروژه‌های معدن و سدسازی، به منظور استخراج سنگ معدن در کشور گینه در سال 2003، به انجام پروژه‌ای در زمینه استخراج سنگ معدن پرداخت. این پروژه معدن در منطقه‌ای به نام کانگای شرقی (Est Canga) که 3 روستا در آن منطقه قرار دارد، اجرا شده است. مطالعات اجتماعی – اقتصادی – فرهنگی، بخشی از دستورالعمل‌های اجرایی پروژه‌های مهندسی شرکت ریوتینو است، این پروژه نیز در گینه انجام شده. پس از اجرای هر یک از فازهای پروژه‌های مهندسی، بنابر دستورالعمل شرکت، یک سری مطالعات اجتماعی – اقتصادی – فرهنگی به منظور شناخت اثرات پروژه مهندسی بر جامعه محلی ضروری است. مطالعه و بررسی تاثیرات ناشی از عملیات اجرائی پروژه معدن در منطقه، شناخت رضایت و نارضایتی های افراد ساکن در حوالی پروژه مد نظر است.  بنابراین انجام  مطالعات اجتماعی – اقتصادی – فرهنگی نه به صورت تشریفاتی و نه در انتهای هر پروژه، بلکه از همان ابتدا و نیز پس از انجام هر یک از فازهای اجرائی پروژه مهندسی به صورت میدانی و با تاکید بر روش ارزیابی مشارکتی روستایی (P.R.A.Participatory Rural Appraisal )  انجام می‌شود. چنین پروژه‌های اجتماعی به منظور شناخت تاثیرات مثبت و منفی پروژه های مهندسی بر جامعه محلی، سنجش میزان رضایت جامعه محلی، برنامه‌ریزی با اهداف توسعه اجتماعی – اقتصادی – فرهنگی و میزان مشارکت جامعه محلی است. گزارش پیشرو، حاصل یکی از پروژه‌های مطالعات اجتماعی– اقتصادی– فرهنگی شرکت ریوتینتو در گینه است که در فصل دوم قرار دارد و گزارش اوان نیز در فصل سوم این کتاب آمده است.

منیژه مقصودی، دانشگاه تهران

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *